تار

تار تار، از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقید است که در ساخت آن از چوب، پوست، استخوان، زه (روده تابیده چهارپایان) و فلز استفاده می شود و طول کلی آن حدود 95 سانتی متر است. اگر چه در گذشته های دور، نامی از آن برده نشده است ولی از حدود 200 سال پیش، تار، یکی از سازهای اصلی موسیقی ملی ایران بوده است. (منبع: سازشناسی ایرانی، مولفان: ارفع اطرایی، محمدرضا درویشی)

کاسه طنینی: کاسه طنینی از چوب یک تکه در دو حجم توخالی تقریبا گلابی شکل - یکی بزرگ تر و دیگری کوچک تر- تشکیل شده و یک طرف آن ها (دهانه) باز است. قسمت بزرگ تر را «کاسه» و قسمت کوچکتر را «نقاره» می گویند. بر روی دهانه های باز کاسه و نقاره پوست می کشند و خرک بر روی پوست کاسه قرار می گیرد. جنس چوب کاسه ها معمولا از چوب درخت توت تهیه می شود.

پوست: پوست تار از قسمت نازک پوست چهارپایانی مانند بز و بره انتخاب می شود.

خرک: خرک معمولا از جنس استخوان به کار رفته در روی دسته و شیطانک به طول تقریبی 5 و ارتفاع 2 سانتی متر ساخته می شود که با دو پایه ی کوچک خود روی پوست کاسه قرار می گیرد و سیم ها هر یک جداگانه از درون شیارهای کم عمقی که بر روی سطح خرک ایجاد شده اند عبور می کنند. برای ثابت ماندن خرک بر روی پوست، تکه های کوتاهی از جنس دستان ها از حلقه های کوچکی که روی خرک (دو حلقه در طرفین و یک حلقه در وسط) ایجاد شده می گذرند و به سیم گیر که در انتهای بدنه کاسه قرار دارد وصل می شوند.

دسته: دسته تار از چوب های سخت، مانند گردو یا توت، به صورت لوله ای توپر به طول تقریبی 50 و قطر تقریبی 4 سانتی متر ساخته می شود که از طرف جلو (محل انگشت گذاری) صاف برش خورده و از طرف پشت نیم دایره است و دستان ها با فواصل معین، روی آن بسته می شوند. در طرفین طول دسته (سطح رویی) دو رشته نوار از جنس استخوان کار می گذارند که هم به زیبایی دسته کمک می کنند و هم مانع فرسایش چوب در اثر تماس زیاد انگشت ها می شوند. دسته ی تار از یک طرف به نقاره و از طرف دیگر به سرپنجه تار متصل است.

تار

 

سرپنجه: سرپنجه یا جعبه کوک (جعبه گوشی ها) جعبه کوچک توخالی است که در ابتدای طول دسته قرار گرفته و از جنس چوب کاسه هاست و به تعداد سیم های تار، شش گوشی (در هر طرف سه گوشی) روی آن قرار دارند.

گوشی ها: تار 6 عدد گوشی از جنس چوب، به تعداد سیم های ساز دارد که به صورت میخ درشت سرپهن ساخته می شوند. قسمتی که هنگام کوک کردن، با دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده می شود پهن تر است و بیرون سرپنجه قرار دارد و قسمتی که یک سر سیم به دور آن پیچیده می شود باریک تر است و داخل فضای خالی سرپنجه قرار دارد.

شیطانک: قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به عرض دسته تار و به ارتفاع 2 میلی متر است که بین دسته و سرپنجه قرار گرفته و دارای شیارهای کم عمقی است که سیم ها هر یک از درون یکی از این شیارها می گذرند و به طرف گوشی می روند.

دستان ها: امروزه به طور معمول 28 دستان بر روی دسته ی تار بسته می شوند که جنس آنها از زه (روده ی تابیده چهارپایان) یا نخ نایلون است. هر دستان را در فواصل معین، چهار یا سه دور، دور دسته ی تار می بندند و آن را گره می زنند، به طوری که گره ها در شیاری که در سطح بالایی طول دسته ایجاد شده قرار بگیرند. محل دستان بر روی دسته ثابت نیست و در دستگاه های مختلف، بعضی دستان ها تا حدی حرکت داده می شوند.

سیم گیر: قطعه ای است کوچک از چوب یا استخوان که در انتهای بدنه کاسه نصب شده و دارای شیارهایی است که حلقه ی تابیده شده یا گره یک سر سیم به آن می افتد.

تعداد و جنس سیم ها: تار ایرانی دارای 6 سیم از جنس فلز با قطرهای مختلف است که به طور معمول سیم های اول و دوم (فلزی سفید رنگ) به قطر 0/20 تا 0/18 و سیم های سوم و چهارم (زرد از جنس برنج) به قطر 0/22 تا 0/18، دو به دو با یکدیگر همصدا کوک می شوند. سیم پنجم و اخوان (فلزی سفید رنگ) با قطر کمتر همصدای سیم های اول و دوم، و سیم ششم سیم بم (فلزی زرد رنگ) با قطر 0/38 یک اکتاو بم تر از سیم های اول و دوم کوک می شوند.

وسعت معمول صدای تار نزدیک به سه اکتاو است.

کوک دست باز سیم های شش گانه به صورت چهارم پایین رونده و اکتاو است. کوک سیم ها بنا بر نیاز نوازنده می تواند تغییر کند. معمولا در اجرای مقام های دوازده گانه موسیقی ملی سیم های پنجم و ششم کوک متغیری دارند.

نت نویسی تار با کلید سل خط دوم حامل است.

مضراب: مضراب قطعه ای است فلزی معمولا از جنس برنج، به طول تقریبی 3 تا 4 سانتی متر و نیمی از طول آن که در دست نوازنده جای می گیرد با موم پوشیده شده است.

مضراب تار

کوک سیم ها و محل دستان ها را در اجرای دستگاه ها و آوازهای موسیقی ملی می توان تغییر داد ولی معمولا فواصل چهارم یا پنجم پایین رونده بین سیم های اصلی حفظ می شوند.

گفته اند سیم پنجم تار را غلامحسین درویش (استاد تار دوره قاجار) اضافه کرده است که به آن «سیم واخوان» می گویند.

خراش (آرپژ) و آکوردهای دو یا سه صدایی در تار قابل اجرا هستند و اجرای نت ها بر روی سیم بم با انگشت شصت دست راست نیز ممکن است.

تمام حالت های کیفی موسیقی ایرانی، اعم از دوبل نت، تکیه، ریز، تریل، گلیساندوهای عرضی و طولی و غیره بر روی این ساز قابل اجرا هستند.

استاد علینقی وزیری به منظور وسعت بیشتر، دسته تار را تا روی نقاره ادامه دادند و به این ترتیب شش دستان (فاصله ی یک چهارم درست) بر وسعت آن افزودند. ایشان در نمودار کتابهایشان تا قبل از نقاره با استفاده از فواصل ربع پرده 29 دستان ارائه داده اند.

«پنجه کاری» نوعی نوازندگی در سطح استادان است، به این ترتیب که بدون زخمه زدن با دست چپ بر سیم ها، انگشت دست راست بر سیمی ثابت می ماند و انگشت بعدی سیم را به صورت کندن به صدا در می آورد و به همین ترتیب نغمه هایی ایجاد می شوند.

«گرفته» یا در اصطلاح «پیتزیکاتو» به نوعی نوازندگی می گویند که بلافاصله بعد از آخرین صدا، طنین آن با انگشت یا انگشت های بعدی همان دست گرفته می شود.

«پوش» نیز اصطلاحی است که برای نوازندگی بر روی نقاره به منظور ایجاد صدای نرم تر و پخته تر به کار می رود. گاهی نیز زخمه ای با مضراب زده می شود و در طنین آن انگشت های دست چپ نغمه ای کوتاه می نوازند.

صدادهی تار را با تغییراتی که در اندازه و تراش کاسه و نقاره و دسته و پوست ایجاد می کنند می توان تغییر داد و تارهایی با وسعت و رنگ صدای دیگر ساخت که تار آلتو و تار باس معمول ترین آنهاست. نمونه هایی از این تارها ساخته شده اند که تجربی و سلیقه ای بوده اند و عمومیت نیافته اند (منبع: سازشناسی ایرانی، مولفان: ارفع اطرایی، محمدرضا درویشی)

 

 

© 2016 آموزشگاه موسیقی خورشید. تمامی حقوق محفوظ است

Search